GLP-1 Kullanırken Patates Yenir mi? Haşlama, Fırın ve Kızartma Farkı

“Patates kilo aldırır, hiç yemeyin” sözünü çok duyarsınız. GLP-1 ilacı (semaglutid, tirzepatid, liraglutid gibi) kullanan biri için asıl soru farklıdır: küçülen midede patates ne kadar yer kaplamalı ve hangi pişirme biçimi midenizi yormaz? Patates kendi başına yasak bir besin sayılmaz; fark, pişirme yolunda ve tabaktaki payında.

Patates sebze mi, ekmek gibi mi sayılır?

Türkiye Beslenme Rehberi açık bir uyarı yapıyor: patatesi sebze olarak saymayın. Patates, tahıllar ve kuru baklagiller gibi nişasta içerir; tabakta pilavın, makarnanın ya da ekmeğin yerini tutar. Aynı zamanda potasyum kaynağıdır. Tatlı patates de rengi ve tadı farklı olsa da nişastalı bir besindir; tabaktaki yeri patatesle aynıdır, fırında aynı tepside sebzeyle pişirilebilir.

Bu yüzden patatesli bir yemek yiyorsanız aynı öğünde ayrıca pilav ve ekmek eklemek, küçülen midede proteine ayrılacak yeri doldurur. Patatesli taze fasulye ya da patatesli ıspanak gibi bir tencere yemeğinin yanına ekmek yerine yoğurt koymak dengeyi korur.

GLP-1 kullanırken patates nasıl pişirilmeli?

Pişirme biçimi patatesin midede nasıl hissettireceğini büyük ölçüde belirler:

Bu ilaçları kullananların en sık yaşadığı sorunlar bulantı, geğirme ve şişkinliktir; bol yağda kızarmış patates bunları artırabilir. Rehber ayrıca patates ve sebze cipslerinin yağ ve tuzla fazladan enerji getirdiğini hatırlatıyor.

Patatesi çok yüksek ısıda, koyu kahverengi olana kadar pişirmemek de önerilir; rehbere göre patates gibi bazı sebzeler yüksek ısıda pişince sağlığa zararlı olabilen akrilamid adlı bir madde oluşabiliyor. Altın sarısında bırakmak bu yüzden daha uygun. Yeşillenmiş ve filizlenmiş patatesi ise kullanmayın; rehber bunları doğal zararlı madde içerebilen besinler arasında sayıyor.

Kızartma ile haşlama arasında fark var mı? Çalışmalar ne diyor?

Sağlıklı yetişkinlerle yapılan 13 çalışmayı inceleyen bir derlemede, kızartma dışındaki patates ile obezite, tip 2 diyabet ve kalp hastalığı arasında ikna edici bir ilişki bulunmadı. Patates kızartmasının ise obezite ve tip 2 diyabetle ilişkili olabileceği görüldü; yazarlar başka etkenlerin bu sonuca karışmış olabileceğini de not ediyor.

ABD'de üç büyük izlem çalışmasında daha çok patates, özellikle kızartma yiyenlerde tip 2 diyabet daha sık görüldü. Aynı çalışmada patatesin yerine tam tahıl seçmek daha düşük riskle ilişkili bulundu. Bu çalışmaların hepsi gözlemseldir, yani neden-sonuç göstermez; GLP-1 kullananlarla da yapılmadı. Yine de bu çalışmalar, patatesi haşlayarak ya da fırında pişirerek yemenin kızartmaya göre daha uygun olduğunu düşündürüyor.

GLP-1 kullanırken bir öğünde ne kadar patates yenir?

Herkes için tek bir ölçü yok. Göz kararı olarak bir küçük haşlanmış patates ya da üç dört yemek kaşığı püre, çoğu kişide bir öğünün nişasta payı için yeterlidir. Mideniz çabuk doluyorsa daha azıyla başlayın.

Sıralama da önemli. Önce proteinden ve sebzeden birkaç lokma alın, patatesi sona bırakın. Tip 2 diyabetli 16 kişiyle yapılan bir çalışmada karbonhidratı öğünün sonuna bırakmak yemek sonrası kan şekeri yükselişini belirgin biçimde azalttı; çalışma GLP-1 kullananlarla yapılmadı; ama sıralama mide dolduğunda proteinin tabakta kalmasını da önler. Ayrıntısı pilav, makarna ve bulgur yazısında, porsiyon ayarı çabuk doyma ve porsiyon yazısında.

Patates nasıl saklanır ve hazırlanır?

Patatesi serin, karanlık ve kuru bir yerde, soğandan ayrı saklayın. Işıkta kalan patates yeşillenebilir; yeşil kısmı ve filizleri olan patatesi kullanmayın. Kabuğuyla haşlamak patatesin dağılmasını önler ve soymayı kolaylaştırır. Bir seferde birkaç patates haşlayıp kabuğuyla buzdolabında kapalı kapta saklarsanız, iki üç gün içinde salata ya da yan yemek olarak hızlıca kullanabilirsiniz.

Fırın patates için patatesi ince dilimleyin ya da küçük küpler hâlinde doğrayın; küçük parçalar daha çabuk ve daha az yağla pişer. Bir tepsi patates için bir iki tatlı kaşığı zeytinyağı, kekik, pul biber ve biraz kimyon yeterli lezzet verir. Kızartmanın tadını arıyorsanız dilimleri fırın kâğıdına tek kat dizip pişirmenin ortasında bir kez çevirin.

Patatesli 5 hafif tabak

1. Yumurtalı patates salatası: Bir küçük haşlanmış patates, bir haşlanmış yumurta, dereotu, taze soğan, limon ve bir tatlı kaşığı zeytinyağı. Yanına birkaç kaşık yoğurt.
2. Fırında balık ve kabuklu patates: Avuç içi kadar balık, yanında dört beş ince fırın patates dilimi ve roka. Balık seçimi için GLP-1 kullanırken balık yazısına bakın.
3. Patatesli taze fasulye: Zeytinyağlı taze fasulyeye birkaç küp patates; yanında ekmek yerine bir kâse yoğurt.
4. Yoğurtlu püre ve didiklenmiş tavuk: Üç dört kaşık sütlü püre, üzerine haşlanmış tavuk ve bir kaşık yoğurt. Katı yemek zor geldiğinde kaşıkla yenebilen bir öğün olur.
5. Fırında patatesli sebzeli köfte: Küçük köfteler, patates, kabak ve biberle aynı tepside, az yağla.

İştahınızın çok az olduğu günler için ayrıca iştahsızlık sayfasına göz atabilirsiniz.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Şeker ilacı (örneğin sülfonilüre) ya da insülin kullanıyorsanız: patatesi ve diğer nişastalı besinleri birden kesmeyin; kan şekeri düşebilir. Öğün planınızı hekiminizle konuşun.
• Böbrek hastalığınız varsa ya da potasyum düzeyini etkileyen ilaç kullanıyorsanız: patates potasyum içerdiği için miktarını ve pişirme yolunu hekiminize ve diyetisyeninize sorun.
• Titreme, terleme, çarpıntı, ani açlık ya da baş dönmesi gibi düşük şeker belirtileri olursa: hekiminizin düşük şeker için size tarif ettiği adımı hemen uygulayın. Böyle bir tarif almadıysanız ve bilinciniz açıksa meyve suyu ya da şekerli bir içecek gibi hızlı emilen bir şeker alın, ardından hekiminize başvurun ve bir sonraki görüşmede bu tarifi isteyin. Bilinç bulanıklığı varsa 112'yi arayın. Düşük şeker tekrarlıyorsa ilacınızın gözden geçirilmesi için hekiminize başvurun.

Sık sorulan sorular

Akşam yemeğinde patates yersem kilo alır mıyım?

Kilo, tek bir öğünden çok günün ve haftanın toplamıyla ilgilidir. Akşam küçük bir porsiyon haşlanmış ya da fırın patates, yanında protein ve sebzeyle yenebilir. Kızartma ve bol tereyağlı püre ise yağı artırır. Şeker hastalığınız varsa ve ilaç kullanıyorsanız akşam öğününün nişasta miktarını hekiminize ve diyetisyeninize danışarak belirleyin.

Patates kızartmasını tamamen bırakmalı mıyım?

Tamamen bırakmanız gerekmez, ama bu ilaçlarla bulantı, geğirme ya da şişkinlik yaşıyorsanız kızartma bu yakınmaları artırabilir. Canınız çektiğinde fırında az yağla kızarttığınız patates dilimlerini deneyin. Dışarıda yiyorsanız küçük porsiyon isteyin, yanında ızgara bir protein ve salata olsun. Kızartmadan sonra karın ağrısı ya da kusma tekrarlıyorsa hekiminize başvurun.

İştahım yokken patates püresi iyi bir seçenek mi?

Yumuşak ve kolay yutulduğu için iştahsız günlerde işe yarayabilir. Püreyi sütle yapın, tereyağını azaltın ve içine protein ekleyin: birkaç kaşık yoğurt, rendelenmiş haşlanmış yumurta ya da didiklenmiş tavuk. Birkaç gündür hiç yemek yiyemiyor, sıvı da tutamıyorsanız beslenmeyi kendiniz ayarlamaya çalışmayın, hekiminize başvurun.

Tip 2 diyabetim var ve GLP-1 kullanıyorum; patates yiyebilir miyim?

Şeker hastalığında da patates küçük porsiyonla, haşlanmış ya da fırında, protein ve sebzeyle birlikte yenebilir. Porsiyonu öğünün nişasta payı olarak düşünün; aynı öğüne ekmek ve pilav eklemeyin. İlaçlarınız ve kan şekeri ölçümleriniz kişiye özel bir plan gerektirir; patatesin miktarını hekiminize ve diyetisyeninize danışarak belirleyin.

Kaynaklar

1. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — Patatesin sebze sayılmaması, nişasta ve potasyum kaynağı olması, cipste yağ ve tuz, yüksek ısıda akrilamid, yeşillenmiş ve filizlenmiş patates
2. Borch D. ve ark. Potatoes and risk of obesity, type 2 diabetes, and cardiovascular disease in apparently healthy adults: a systematic review of clinical intervention and observational studies. Am J Clin Nutr 2016;104(2):489–498 (yeni sekmede açılır) — 13 gözlemsel çalışma; kızartma dışındaki patates ile obezite, tip 2 diyabet ve kalp hastalığı arasında ikna edici ilişki bulunmadı; patates kızartması obezite ve tip 2 diyabetle ilişkili olabilir
3. Muraki I. ve ark. Potato consumption and risk of type 2 diabetes: results from three prospective cohort studies. Diabetes Care 2016;39(3):376–384 (yeni sekmede açılır) — ABD'de üç büyük izlem çalışması; patates, özellikle kızartma, daha yüksek tip 2 diyabet riskiyle ilişkili; patates yerine tam tahıl daha düşük riskle ilişkili (gözlemsel)
4. Shukla AP. ve ark. Carbohydrate-last meal pattern lowers postprandial glucose and insulin excursions in type 2 diabetes. BMJ Open Diabetes Res Care 2017;5(1):e000440 (yeni sekmede açılır) — Tip 2 diyabetli 16 kişi; aynı öğünde karbonhidratı sona bırakmak yemek sonrası kan şekeri yükselişini belirgin biçimde azalttı
5. Wharton S. ve ark. Managing the gastrointestinal side effects of GLP-1 receptor agonists in obesity: recommendations for clinical practice. Postgrad Med 2022;134(1):14–19 (yeni sekmede açılır) — GLP-1 ilaçlarında en sık yan etki mide-bağırsak yakınmaları; küçük porsiyon ve yavaş yeme dahil klinik öneriler

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Düzeltme ve öneri için editör: dyt.seymaturkoglu@gmail.com